⚠️ هشدار اورژانسی
اگر همراه با درد پهلو یا شکم: تب/لرز، استفراغ‌های مکرر، ناتوانی در دفع ادرار، بی‌حالی/علائم عفونت، یک کلیهٔ کارا، بارداری، یا درد غیرقابل‌کنترل دارید، این وضعیت می‌تواند اورژانسی باشد و باید سریع به اورژانس مراجعه کنید. در «سنگِ عفونی-مسدود»، تخلیهٔ فوری کلیه با استنت/نفروستومی لازم است. 

سنگ کلیه چیست؟

سنگ‌ها توده‌های سختِ کریستالی‌اند که در کلیه شکل می‌گیرند و می‌توانند داخل کلیه یا در مسیر حالب گیر کنند. خیلی از سنگ‌های کوچک بی‌علامت‌اند؛ دردِ شدید (renal colic) زمانی رخ می‌دهد که سنگ وارد حالب شود.

علائم رایج

◀️ درد شدید و موج‌دارِ پهلو که به کشالهٔ ران می‌کشد

◀️ تهوع/استفراغ، سوزش ادرار، خون در ادرار، تکرر ادرار

◀️ علائم عفونت: تب/لرز، سوزش شدید، بدحالی 

چه زمانی فوراً به پزشک/اورژانس مراجعه کنیم❓

• تب/علائم سپسیس یا بدحالی

• ادرار بند آمده یا دردِ کنترل‌نشونده با مسکن

• کلیهٔ منفرد/پیوندی یا بیماری مزمن کلیه

• بارداری

• شک به «سنگِ عفونی–مسدود» ⇒ تخلیهٔ اورژانسی کلیه (استنت/نفروستومی) 

اندازه و محلِ سنگ؛ شانس دفع خودبه‌خودی❗

◀️ پیش‌بینی دفع خودبه‌خودی بیشتر به اندازه و محل سنگ وابسته است.

◀️ به‌طور تقریبی، در سنگ‌های حالب انتهایی <۵ میلی‌متر شانس دفع بسیار بالاست (~۸۵–۹۵٪)؛ برای ۵–۱۰ میلی‌متر حدود ~۳۰–۵۰٪. سنگ‌های نزدیکِ کلیه شانس دفع کمتری دارند.

⚠️ نکتهٔ عملی: اگر پزشکتان توصیه کند، می‌توان چند هفته (معمولاً تا ۴ هفته) برای دفعِ سنگ‌های کوچکِ بدون علائم خطر صبر کرد؛ اما هر علامت نگران‌کننده‌ای ایجاد شد، تصمیم درمانی باید بازبینی شود.

تشخیص

✅ سی‌تی‌اسکن بدون کنتراست استانداردِ تشخیص است؛ در بارداری معمولاً سونوگرافی ترجیح دارد.

✅ آزمایش ادرار/خون برای بررسی عفونت و کارکرد کلیه انجام می‌شود.

درمان: از خانه تا بیمارستان

اگر علائم خطر ندارید (مدیریت خانگیِ کوتاه‌مدت) 👇

1️⃣ مسکن خط اول: NSAID‌ها (مثل ایبوپروفن/دیکلوفناک) مگر اینکه برایتان منع داشته باشد. اوپیوئیدها فقط اگر NSAID و استامینوفن کافی نبودند. BMJ Best Practice

2️⃣ مایعات کافی (تا بی‌آبی نگیرید)، ولی «افراط ناگهانی» لازم نیست

3️⃣ صاف کردن ادرار و نگه‌داشتن سنگ برای آنالیز

4️⃣ درمان کمکی دفع (MET): آلفابلوکرها مثل تامسولوسین برای بعضی سنگ‌های حالب، به‌ویژه سنگ‌های دستگاهی-پایینی، می‌توانند به دفع سریع‌تر کمک کنند (با تجویز پزشک). NICE+1

کوتاه بگم: اگر علائم خطر ندارید و دردتان با NSAID کنترل است، راه رفتن و بالا رفتن «ملایم» از پله بلامانع است و حتی به حرکت سنگ‌های کوچک کمک می‌کند. اما تمرین‌های «پر‌جهش و پرفشار» (طناب‌زدن/دویدن سنگین/پرش) را تا وقتی درد حاد دارید انجام ندهید؛ می‌تواند درد و خون‌ادراری را بدتر کند. راهنمای اصلیِ درمان خانگی همچنان: مسکن NSAID + مایعات کافی + (در صورت تجویز) تامسولوسین، و هر علامت نگران‌کننده = اورژانس

اگر درد پایدار/شدید شد، تب اضافه شد، یا نتوانستید ادرار کنید ⇒ اورژانس. NICE

درمان‌های تخصصی 👇

• ESWL (شاک‌ویو/سنگ‌شکنی برون‌اندامی): گزینهٔ غیرتهاجمی برای بسیاری از سنگ‌های کلیه/حالب با اندازه‌های مناسب.

• یورتروسکوپی (URS/RIRS): ورود با آندوسکوپ و خروج/خردکردن سنگ؛ در سنگ‌های مقاوم 

• PCNL (نفروتومیِ پوستی): برای سنگ‌های بزرگ/مرکبِ کلیه. 

بعد از دفع یا درمان

✅ آنالیز سنگ + در صورت نیاز، تصویربرداری پیگیری (مثلاً ۴–۶ هفته) برای اطمینان از پاک‌سازی. Royal Free London

✅ در سنگ‌سازهای مکرر/پرخطر، ارزیابی متابولیکِ ۲۴ساعتهٔ ادرار به تشخیص و پیشگیریِ هدفمند کمک می‌کند (حجم، pH، کلسیم، اکسالات، سیترات، اسیداوریک، سدیم و…). AUA Network

پیشگیری عمومی (برای بیشتر افراد)

1️⃣ آب کافی: هدف این است که حجم ادرار روزانه ≥ ۲–۲٫۵ لیتر باشد (ادرار «کم‌رنگ»). nhs.uk

2️⃣ نمک کم و پروتئین حیوانیِ متعادل؛ نوشابه‌های کولا/قندی را محدود کنید. Cleveland Clinic

3️⃣ کلسیم رژیمیِ کافی (نه رژیم «کم‌کلسیم»): حدود ۱۰۰۰–۱۲۰۰ mg/روز از غذاهای طبیعی؛ هم‌زمان با غذاهای پُراکسالات مصرف شود تا اکسالات در روده بَند بیاید. AUA Network

4️⃣ میوه/سبزیِ بیشتر (افزایش سیترات ادراری) و کاهش اکسالات در کسانی که اکسالات ادرارشان بالاست. AUA Network

5️⃣ نوشیدنی‌های حاوی سیترات (مثلاً مرکبات) می‌توانند سیترات ادرار را بالا ببرند، اما شواهد کارآزماییِ قطعیِ برتری آن‌ها نسبت به «آب» برای پیشگیری، محدود است. MDPI+1

پیشگیری اختصاصی بر اساس نوع سنگ

• اکسالات کلسیم: کلسیم رژیمی کافی، کاهش سدیم، محدودیت غذاهای پُراکسالات در صورت هایپراکسالوری؛ در هایپرکلسیوریِ مقاوم، تیازیدها؛ در هیپوسیتراتوری، پتاسیم سیترات. AUA Network

• اوره‌آت (اسیداوریکی): محدودیت پروتئین حیوانی/پورین، قلیایی‌سازی ادرار با سیتراتِ پتاسیم؛ در هایپراوریکوزوری، آلوپورینول. NICE

• فسفات کلسیم/براشیت: احتیاط با قلیایی‌سازی بیش از حد (خطر افزایش CaP). cariguidelines.org

• استروویت (عفونی): درمان و پیشگیری عفونت ادراری + برداشتن کامل سنگ. uroweb.org

• سیستین: مایعات بسیار زیاد و قلیایی‌سازی؛ درمان تخصصی طبق نظر اورولوژیست. uroweb.org

برنامهٔ ۳ روزهٔ نمونه (کم‌نمک، کلسیم کافی، اکسالات کنترل‌شده)

یادآوری: در بیماری کلیه/قلب یا رژیم‌های خاص، حتماً با پزشک/کارشناس تغذیه هماهنگ کنید

روز ۱
صبحانه: اوتمیل با شیر کم‌چرب + موز
ناهار: مرغ گریل + برنج قهوه‌ای + کلم‌برگ بخارپز
میان‌وعده: ماست کم‌چرب
شام: ماهی کبابی + کینوآ + کدوحلوایی

روز ۲
صبحانه: نان سبوس‌دار + املت سبزیجات (بدون اسفناج)
ناهار: سالاد عدس + خیار/گوجه + لیمو–روغن زیتون
میان‌وعده: پنیر کم‌نمک + گلابی
شام: خوراک لوبیا چیتی + کدو سبز

روز ۳
… (همین الگو را با سبزیجات کم‌اکسالاتی مثل کاهو، کلم، خیار، فلفل‌دلمه‌ای، کرفس، هویج بچین؛ لبنیات کم‌چرب برای کلسیم؛ مغزدانه‌ها را کم‌حجم و شور نباشند.)

پرسش‌های پرتکرار

۱) دفع سنگ چقدر طول می‌کشد؟
بسته به اندازه/محل: سنگ‌های <۵ میلی‌متر (خصوصاً در حالب انتهایی) اغلب طی چند هفته دفع می‌شوند؛ برای ۵–۱۰ میلی‌متر احتمال و زمان دفع طولانی‌تر/کمتر است و گاهی مداخله لازم می‌شود. Journal of Urological Surgery

۲) آیا «تامسولوسین» واقعاً کمک می‌کند؟
در بیماران مناسب (به‌خصوص سنگ‌های حالبِ انتهایی)، شواهد از افزایش نرخ و سرعت دفع با آلفابلوکرها حمایت می‌کند—مصرف فقط با نظر پزشک. NICE+1

۳) سرکه سیب/عرقیات/دمنوش‌ها سنگ را «آب» می‌کنند؟
شواهد قویِ کارآزمایی برای حل‌کردن سنگ با نوشیدنی‌های خاص وجود ندارد؛ اصلِ پیشگیری آب کافی، نمک کم، کلسیم کافی و اصلاح متابولیک است. نوشیدنی‌های مرکباتی می‌توانند سیترات ادرار را بالا ببرند، اما جایگزین درمان علمی نیستند. MDPI+1

۴) بعد از اولین سنگ چه آزمایش‌هایی بدهم؟
با صلاحدید متخصص، آنالیز سنگ و در افراد پرخطر/عودکننده، ۲۴ساعتهٔ ادرار برای طراحی رژیم/دارو بر اساس ادرار (حجم، pH، کلسیم، اکسالات، سیترات، اسیداوریک، سدیم…). AUA Network

خدمات پزشکی در منزل

اگر نیاز به ویزیت در منزل، تزریقات، سرم‌تراپی یا چک فشار خون دارید، از این لینک اقدام کنید:
درخواست خدمات پزشکی در منزل

این‌ها منابع معتبر و به‌روز برای مقالهٔ «سنگ کلیه» هستند:

1. NICE NG118 – Renal & ureteric stones: assessment & management (توصیه‌های تشخیص، درد، MET، جراحی، پیشگیری). NICE

2. NICE NG118 (نسخهٔ PDF کامل). NICE

3. EAU Guidelines on Urolithiasis 2024 (راهنمای جامع اروپایی؛ اندیکاسیون‌های ESWL/URS/PCNL و پیگیری). Cloudfront

4. AUA – Medical Management of Kidney Stones (ارزیابی متابولیک، رژیم، دارودرمانی و فالوآپ). AUA

5. BMJ Best Practice – Nephrolithiasis (قولنج کلیوی، مدیریت اولیه و سناریوهای اورژانس). BMJ Best Practice+1

6. NHS – Kidney stones (diagnosis/treatment) (اطلاعات بیمار محور دربارهٔ علائم و درمان‌ها). nhs.uk

7. Cochrane Review – Alpha-blockers as MET for ureteral stones (اثر تامسولوسین و هم‌خانواده‌ها). Cochrane Library

8. اندازه/محل سنگ و شانس دفع خودبه‌خودی: داده‌های گذر خودبه‌خودی برای سنگ‌های دیستال <۵میلی‌متر (~85–95%) و ۵–۱۰میلی‌متر (~30–50%). Journal of Urological Surgery+1

9. Royal Free London – برگهٔ بیمار: پیگیری ۴–۶ هفته با CT پس از ترخیص. Royal Free London

10. EAU Focus (2025) – اصول تصویربرداری پیگیری پس از درمان. eu-focus.europeanurology.com+1