چطور فهمیدند کلیه می‌تواند فشار خون را بالا ببرد؟

امروز می‌دانیم کلیه فقط وظیفه تصفیه خون و تولید ادرار را ندارد؛ این عضو در تنظیم فشار خون هم نقش مهمی دارد. اما پزشکان برای رسیدن به این نتیجه، بیش از یک قرن تحقیق کردند.

همه‌چیز از یک آزمایش ساده روی خرگوش شروع شد.

✅ این مقاله را دکتر محمدتقی نجفی، متخصص کلیه و فشار خون و مدیر علمی کلینیک سین، تدوین کرده است

◀️ یک آزمایش ساده که یک سؤال بزرگ ایجاد کرد

در سال ۱۸۹۸، دو فیزیولوژیست به نام‌های رابرت تیگراشتت و پر برگمان عصاره‌ای از کلیه خرگوش تهیه کردند و آن را به خرگوش دیگری تزریق کردند.

🐰 اتفاق عجیبی افتاد: فشار خون حیوان بالا رفت

در یکی از آزمایش‌ها، فشار خون در کمتر از یک دقیقه و نیم حدود ۵۰ درصد افزایش پیدا کرد

پژوهشگران حدس زدند ماده‌ای در کلیه وجود دارد که می‌تواند فشار خون را بالا ببرد. آن‌ها این ماده را رنین (Renin) نامیدند؛ نامی که از واژه‌ای لاتین مرتبط با کلیه گرفته شده است.

اما یک مشکل وجود داشت:

این کشف برای چند دهه تقریباً کنار گذاشته شد.

چرا کسی به رنین توجه نکرد ❓

در آن زمان هنوز مشخص نبود این ماده دقیقاً چگونه عمل می‌کند و چه ارتباطی با فشار خون انسان دارد.

حتی سال‌ها بعد، پژوهشگران دیگری نتایج مشابهی به دست آوردند، اما رنین همچنان در مرکز تحقیقات فشار خون قرار نگرفت.

تقریباً چهار دهه طول کشید تا دانشمندان دوباره به این سؤال برگردند:

❗ آیا واقعاً خود کلیه می‌تواند باعث افزایش فشار خون شود؟

🔽 پاسخ این سؤال در آزمایش‌های دهه ۱۹۳۰ کم‌کم روشن شد.

سال ۱۹۳۴؛ کلیه کم‌خون، فشار خون بالا

در سال ۱۹۳۴، پژوهشگری به نام هری گلدبلات و همکارانش آزمایش مهمی انجام دادند.

🐶 آن‌ها جریان خون شریان‌های کلیوی سگ‌ها را محدود کردند. با کاهش خون‌رسانی به کلیه، فشار خون حیوانات به‌طور پایدار بالا رفت.

این آزمایش یک سرنخ بسیار مهم به دانشمندان داد:

⚠️ وقتی کلیه احساس کند خون کافی دریافت نمی‌کند، می‌تواند وارد مسیری شود که فشار خون را افزایش می‌دهد.

از اینجا، تحقیقات درباره رنین دوباره جان گرفت.

اما رنین دقیقاً چه کار می‌کند❓

اینجا یک نکته مهم وجود دارد:

رنین خودش مستقیماً رگ‌ها را تنگ نمی‌کند.

✔️ رنین یک آنزیم است و کارش این است که اولین مرحله از یک زنجیره شیمیایی را فعال کند.

این زنجیره را امروز سیستم رنین–آنژیوتانسین–آلدوسترون (RAAS) می‌نامیم.

به زبان ساده:

کاهش خون‌رسانی کلیه
↓
ترشح رنین
↓
تبدیل آنژیوتانسینوژن به آنژیوتانسین I
↓
تبدیل آنژیوتانسین I به آنژیوتانسین II
↓
تنگ شدن رگ‌ها + افزایش نگهداری نمک و آب
↓
افزایش فشار خون

✅ پس کلیه از طریق این سیستم می‌تواند در تنظیم فشار خون نقش داشته باشد

سال‌های ۱۹۳۹ و ۱۹۴۰؛ ماده‌ای که فشار را بالا می‌برد پیدا شد

بعد از آزمایش‌های گلدبلات، دو گروه پژوهشی مستقل در آرژانتین و آمریکا به دنبال ماده‌ای رفتند که باعث افزایش فشار خون می‌شد.

گروه آرژانتینی این ماده را هایپرتنسین (Hypertensin) و گروه آمریکایی آن را آنژیوتونین (Angiotonin) نامیدند.

بعدها مشخص شد هر دو گروه در واقع یک ماده را پیدا کرده‌اند.

در سال ۱۹۵۸، برای پایان دادن به این دوگانگی، نام مشترک آنژیوتانسین (Angiotensin) برای این ماده پذیرفته شد.

✅ امروز می‌دانیم یکی از مهم‌ترین شکل‌های فعال این مسیر، آنژیوتانسین II است.

آنژیوتانسین II چرا مهم است ❓

آنژیوتانسین II چند اثر مهم در بدن دارد

از جمله:

• رگ‌های خونی را تنگ می‌کند؛

• به افزایش فشار خون کمک می‌کند؛

• ترشح هورمون آلدوسترون را تحریک می‌کند؛

• باعث می‌شود بدن سدیم بیشتری نگه دارد و در نتیجه آب بیشتری نیز در بدن باقی بماند.

به همین دلیل، فعال‌شدن بیش از حد این سیستم می‌تواند به افزایش و تداوم فشار خون کمک کند.

اما ماجرا فقط به عدد فشار خون ختم نمی‌شود.

ارتباط فشار خون، کلیه و رگ‌ها چیست ❓

فعال‌شدن بیش از حد سیستم رنین–آنژیوتانسین می‌تواند روی عروق و کلیه نیز اثر بگذارد.

در کلیه، یکی از اثرات مهم آن افزایش فشار داخل گلومرول‌ها، یعنی واحدهای فیلترکننده کلیه، است.

✅ به همین دلیل، در برخی بیماران مهار این مسیر می‌تواند علاوه بر کاهش فشار خون، فشار داخل گلومرول را هم کاهش دهد.

این همان نقطه‌ای است که یک کشف تاریخی درباره یک ماده ناشناخته در کلیه، به درمان‌های امروزی بیماری‌های قلبی و کلیوی ارتباط پیدا می‌کند.

یک کشف دیگر؛ بعضی فشار خون‌ها علت مشخص دارند

در دهه ۱۹۵۰، یک کشف مهم دیگر نشان داد که همه موارد فشار خون بالا الزاماً یکسان نیستند.

در سال ۱۹۵۵، پزشک آمریکایی جروم کان بیماری را توصیف کرد که با سه ویژگی مهم همراه بود:

فشار خون بالا + پتاسیم پایین + افزایش آلدوسترون

علت، وجود یک توده کوچک در غده فوق‌کلیه بود که مقدار زیادی آلدوسترون تولید می‌کرد.

بعد از برداشتن این توده، فشار خون و اختلال پتاسیم بیمار برطرف شد.

این بیماری بعدها آلدوسترونیسم اولیه (Primary Aldosteronism) نام گرفت.

این کشف یک پیام مهم داشت:

بخشی از موارد فشار خون بالا می‌توانند علت مشخص و قابل درمان داشته باشند.

امروز هم بررسی این بیماری در بعضی از افرادی که فشار خونشان به‌سختی کنترل می‌شود اهمیت دارد.

چرا یک دارو می‌تواند هم فشار خون را پایین بیاورد و هم به کلیه کمک کند؟

حالا می‌توانیم ارتباط میان این کشفیات را بهتر ببینیم.

اگر سیستم رنین–آنژیوتانسین بیش از حد فعال باشد، می‌تواند باعث تنگ‌شدن رگ‌ها و افزایش فشار خون شود و روی فشار داخل گلومرول‌ها نیز اثر بگذارد.

بنابراین بعضی داروها با مهار بخش‌هایی از این مسیر می‌توانند:

✔️ فشار خون را کاهش دهند + فشار داخل گلومرول را کاهش دهند.

به همین دلیل است که بعضی داروهای فشار خون، در شرایط خاص، نقش مهمی در محافظت از کلیه هم دارند.

البته انتخاب دارو به شرایط هر بیمار، بیماری‌های همراه، عملکرد کلیه و سطح پتاسیم بستگی دارد.

چرا بعد از شروع این داروها آزمایش خون می‌خواهند؟

اگر پزشک دارویی را شروع کند که روی سیستم رنین–آنژیوتانسین اثر می‌گذارد، ممکن است بعد از مدتی آزمایش خون درخواست کند.

معمولاً دو مورد اهمیت ویژه دارند:

⚠️ کراتینین و پتاسیم

این آزمایش‌ها کمک می‌کنند پزشک مطمئن شود دارو برای بیمار ایمن است و عملکرد کلیه و سطح پتاسیم در محدوده مناسب باقی مانده است.

بنابراین آزمایش بعد از شروع دارو لزوماً به معنی وجود مشکل نیست؛ بخشی از پایش معمول درمان است.

اگر کراتینینم بعد از شروع دارو بالا رفت، یعنی دارو به کلیه آسیب زده؟

❌ نه لزوماً

برخی داروهای مؤثر بر سیستم رنین–آنژیوتانسین می‌توانند بعد از شروع درمان باعث افزایش محدودی در کراتینین شوند.

این افزایش باید بر اساس مقدار تغییر، زمان ایجاد آن، وضعیت آب بدن، داروهای هم‌زمان و شرایط کلی بیمار تفسیر شود.

بنابراین:

افزایش مختصر کراتینین به‌تنهایی به معنی آسیب‌دیدن کلیه نیست.

اما اگر افزایش کراتینین قابل توجه باشد، پزشک باید علت آن را بررسی کند.

به همین دلیل، دارو را نباید صرفاً بر اساس نتیجه یک آزمایش به‌صورت خودسرانه قطع کرد.

آیا می‌توان چند داروی این مسیر را با هم مصرف کرد؟

خیر، ترکیب خودسرانه داروهای مؤثر بر سیستم رنین–آنژیوتانسین توصیه نمی‌شود.

بعضی ترکیب‌ها می‌توانند احتمال افزایش پتاسیم، افت فشار خون یا اختلال عملکرد کلیه را بیشتر کنند.

اگر پزشک داروی جدیدی برای فشار خون شما تجویز کرده است، ❓ قبل از اضافه‌کردن آن به داروهای قبلی، حتماً درباره ترکیب داروها سؤال کنید.

نمک چه ارتباطی با این سیستم دارد؟

نمک و سدیم نقش مهمی در تنظیم حجم مایعات بدن و فشار خون دارند.

سیستم رنین–آنژیوتانسین–آلدوسترون نیز در تنظیم سدیم و آب نقش دارد.

به همین دلیل، کاهش مصرف نمک می‌تواند در بسیاری از افراد به کنترل بهتر فشار خون کمک کند و در کنار درمان دارویی قرار بگیرد.

یعنی کنترل فشار خون معمولاً فقط به یک قرص محدود نیست؛ دارو، تغذیه و سایر اصلاحات سبک زندگی می‌توانند در کنار یکدیگر مؤثر باشند.

از یک خرگوش تا درمان‌های امروزی فشار خون 🐰

داستان رنین از یک آزمایش ساده در سال ۱۸۹۸ شروع شد.

پژوهشگران ابتدا فقط می‌دانستند که ماده‌ای از کلیه می‌تواند فشار خون را افزایش دهد. چند دهه بعد، آزمایش‌های گلدبلات نشان دادند که کاهش خون‌رسانی کلیه می‌تواند فشار خون را بالا ببرد.

سپس پژوهشگران توانستند ماده‌ای را شناسایی کنند که بعدها آنژیوتانسین نام گرفت و مرحله‌به‌مرحله، سازوکار این مسیر روشن شد.

امروز این مسیر را به نام سیستم رنین–آنژیوتانسین–آلدوسترون می‌شناسیم.

سیستمی که به ما نشان داد:

کلیه فقط قربانی فشار خون بالا نیست؛ خودش هم می‌تواند در تنظیم و افزایش فشار خون نقش داشته باشد.

و شاید مهم‌تر از همه، این کشف نشان داد که قلب، رگ‌ها و کلیه را نمی‌توان همیشه جدا از یکدیگر دید.

پرسش‌های متداول

اولین سرنخ ارتباط کلیه و فشار خون چه بود؟

در قرن نوزدهم، پزشکان متوجه شده بودند بیماری کلیوی و فشار خون مزمن می‌توانند هر دو با ضخیم‌شدن عضله قلب همراه باشند. اما هنوز مشخص نبود این دو بیماری چگونه به هم ارتباط دارند.

چه کسی رنین را کشف کرد؟

رابرت تیگراشتت و پر برگمان در سال ۱۸۹۸ با آزمایش روی عصاره کلیه خرگوش، ماده‌ای را معرفی کردند که آن را رنین نامیدند.

رنین چیست؟

رنین یک آنزیم است که از کلیه آزاد می‌شود و آغازگر سیستم رنین–آنژیوتانسین–آلدوسترون است.

آیا رنین خودش فشار خون را بالا می‌برد؟

رنین مستقیماً باعث تنگ‌شدن رگ‌ها نمی‌شود. این آنزیم با شروع زنجیره‌ای از واکنش‌ها، در نهایت به تشکیل آنژیوتانسین II کمک می‌کند؛ ماده‌ای که نقش مهمی در افزایش فشار خون دارد.

آزمایش گلدبلات چه چیزی را نشان داد؟

در سال ۱۹۳۴، هری گلدبلات و همکارانش نشان دادند که کاهش خون‌رسانی به کلیه می‌تواند باعث افزایش پایدار فشار خون شود.

آنژیوتانسین چه زمانی کشف شد؟

دو گروه پژوهشی مستقل در آرژانتین و آمریکا در سال‌های ۱۹۳۹ و ۱۹۴۰ ماده‌ای فشارافزا را شناسایی کردند که بعدها آنژیوتانسین نام گرفت.

آنژیوتانسین I و II چه تفاوتی دارند؟

آنژیوتانسین I بیشتر یک پیش‌ساز است که در مراحل بعدی به آنژیوتانسین II تبدیل می‌شود. آنژیوتانسین II شکل فعال مهم این مسیر است.

آلدوسترون چه نقشی دارد؟

آلدوسترون باعث افزایش بازجذب سدیم در کلیه می‌شود و در نتیجه به حفظ آب و افزایش حجم مایعات بدن کمک می‌کند.

آیا همه فشار خون‌ها علت یکسانی دارند؟

خیر. بیشتر موارد فشار خون بالا اولیه هستند، اما در برخی بیماران می‌توان علت مشخصی مانند آلدوسترونیسم اولیه، بیماری کلیوی یا بعضی اختلالات هورمونی پیدا کرد.

چرا سیستم رنین–آنژیوتانسین برای کلیه مهم است؟

فعال‌شدن بیش از حد این سیستم می‌تواند فشار داخل گلومرول‌ها را افزایش دهد و در برخی شرایط به روند آسیب کلیوی کمک کند.

چرا بعضی داروهای فشار خون برای کلیه هم مفید هستند؟

برخی داروها با مهار سیستم رنین–آنژیوتانسین علاوه بر کاهش فشار خون، فشار داخل گلومرول را نیز کاهش می‌دهند. به همین دلیل در بعضی بیماران اثر محافظتی کلیوی دارند.

چرا بعد از شروع این داروها کراتینین و پتاسیم بررسی می‌شود؟

زیرا بعضی از این داروها می‌توانند روی عملکرد کلیه و سطح پتاسیم خون اثر بگذارند و لازم است پاسخ بدن به درمان پایش شود.

اگر کراتینین کمی افزایش پیدا کند، یعنی دارو به کلیه آسیب زده است؟

نه لزوماً. افزایش محدود کراتینین ممکن است پس از شروع برخی داروها اتفاق بیفتد و باید در شرایط بالینی بیمار تفسیر شود.

آیا می‌توان چند داروی مؤثر بر سیستم رنین–آنژیوتانسین را هم‌زمان مصرف کرد؟

ترکیب این داروها بدون نظر پزشک می‌تواند خطر افزایش پتاسیم، افت فشار خون و اختلال عملکرد کلیه را افزایش دهد.

نمک چه ارتباطی با این سیستم دارد؟

سدیم و آب در تنظیم فشار خون نقش دارند و سیستم رنین–آنژیوتانسین–آلدوسترون نیز در تنظیم این تعادل مشارکت می‌کند. کاهش مصرف نمک می‌تواند به کنترل بهتر فشار خون کمک کند.

جمع‌بندی

کشف ارتباط میان کلیه و فشار خون، نتیجه بیش از یک قرن تحقیق علمی است. از آزمایش سال ۱۸۹۸ روی خرگوش‌ها تا پژوهش‌های هری گلدبلات در سال ۱۹۳۴ و شناسایی آنژیوتانسین، دانشمندان به‌تدریج نشان دادند که کلیه فقط وظیفه تصفیه خون را بر عهده ندارد، بلکه از طریق سیستم رنین–آنژیوتانسین–آلدوسترون (RAAS) در تنظیم فشار خون، تعادل نمک و آب و عملکرد کلیه نقش مهمی دارد.

امروزه شناخت این سیستم به درمان بهتر فشار خون بالا و محافظت از کلیه در برخی بیماران کمک کرده است. بااین‌حال، مصرف داروهای مؤثر بر این مسیر به انتخاب و پایش پزشکی نیاز دارد و بررسی دوره‌ای کراتینین و پتاسیم بخشی از مراقبت معمول درمان است. شناخت ارتباط میان کلیه، قلب و رگ‌ها به ما کمک می‌کند فشار خون را دقیق‌تر بررسی و مؤثرتر کنترل کنیم.

🩺 فشار خون را به زمان بروز علائم موکول نکنید

برای بررسی، تشخیص و کنترل فشار خون، نوبت ویزیت خود را رزرو کنید